Đại học Dược Hà Nội xưa và nay

 

Le Boulevard Bobillot

 

Le Boulevard Bobillot 

Chi tiết bức tranh của VictorTardieu trên sảnh nhà Vòm

 

Hồ Chủ Tịch đến thắm Đại học Dược Hà nội

 Giảng đường chính

Toàn cảnh Đại học Dược Hà Nội chụp từ trên máy bay hơn 100 trước

Toàn cảnh Đại học Dược Hà Nội chụp từ trên cao hơn 100 trước

 

Ký túc nội trú

 Photo by Vũ Quang

 

Photo by Bảo Tùng

 

Photo by Bảo Tùng 

www.duoclieu.org

Kiểm nghiệm vi học Bách bộ-Stemona tuberosa

2.4.1. Bách bộ

Radix Stemonae tuberosae

Rễ củ đã phơi hay sấy khô của cây Bách bộ (Stemona tuberosa  Lour.), họ Bách bộ (Stemonaceae).

Mô tả cây

Dây leo, sống nhiều năm, có thể dài tới 5 - 10m. Rễ củ, nhiều nạc. Lá mọc đối hay so le, phiến lá hình tim, gân chính hình cung, nhiều gân ngang nhỏ. Hoa mọc ở kẽ lá, màu vàng lục, mặt trong đỏ tía, có mùi hôi. Rễ chùm, có rất nhiều rễ phình to.

Đặc điểm dược liệu

Rễ cong queo, dài 15cm trở lên, đường kính 0,5 - 1cm. Loại nhỏ để nguyên, loại to bổ dọc. Đầu trên hơi phình to, còn vết của gốc thân, đầu dưới thuôn nhỏ. Mặt ngoài vàng nâu, có nhiều vết nhăn dọc. Thể chất mềm dẻo. Mặt cắt ngang thấy mô mềm vỏ màu vàng nâu, trụ giữa (lõi) màu trắng ngà. Vị đắng, hơi ngọt.

 Đặc điểm vi phẫu

Mặt cắt rễ củ tròn. Từ ngoài vào trong có: Lớp bần cấu tạo bởi những tế bào thành dày hoá gỗ. Mô mềm vỏ gồm các tế bào to, nhỏ không đều, thành mỏng, xếp lộn xộn, rải rác có sợi  hình đa giác, tròn và những tinh thể calci oxalat hình cầu gai nhỏ. Nội bì cấu tạo bởi một lớp tế bào hình chữ nhật xếp đều đặn. Vỏ trụ là một lớp tế bào hình chữ nhật xếp xen kẽ với các tế bào nội bì. Libe các tế bào nhỏ tập hợp thành các bó xếp sát vỏ trụ, xen kẽ với những bó gỗ. Các bó gỗ cấu tạo bởi những mạch gỗ to, nhỏ, xếp tuần tự thành hình tam giác đầu nhọn quay ra ngoài sát với vỏ trụ, ở phía trong gỗ liền nhau thành vòng tròn. Mô mềm ruột các tế bào thành mỏng, to, nhỏ không đều, kích thước nhỏ hơn tế bào mô mềm vỏ, xếp lộn xộn. Trong mô mềm ruột rải rác có các mạch gỗ lớn.

 Hình 2.4.1. Vi phẫu cắt ngang thân rễ Bách bộ

1 Cutin; 2. Bần; 3. Tầng phát sinh; 4. Sợi; 5. Mô mềm vỏ; 6. Libe; 7. Gỗ; 8. Mô mềm ruột; 9. Sợi

Đặc điểm bột dược liệu

Bột màu xám không mùi, vị đắng, nhìn dưới kính hiển vi thấy: Mảnh bần màu vàng gồm các tế bào hình nhiều cạnh, thành dày. Mảnh mô mềm gồm các tế bào thành mỏng có khi chứa hạt tinh bột. Hạt tinh bột kích thước khoảng 0,02 - 0,03mm, có rốn hạt và vân khá rõ, riêng lẻ hay tập trung thành đám. Mảnh mạch thường là mảnh mạch chấm, mạch vạch. Sợi dài, có thành hơi dày, khoang rộng.

Ghi chú

Cây Bách bộ còn có tên Dây ba mươi. Cây mọc hoang ở nhiều vùng miền núi nước ta. Dược liệu thu hoạch quanh năm. Rễ có tác dụng kháng khuẩn, long đờm, chữa ho, giun đũa, giun kim, ...

www.duoclieu.org

Kiểm nghiệm vi học lá Tràm-Melaleuca cajeputi

2.3.9. Tràm

Ramulus cum folio Melaleucae

Cành mang lá đã phơi hay sấy khô của cây Tràm gió (Melaleuca cajeputi Powell), họ Sim (Myrtaceae).

Mô tả cây

Cây to, vỏ mềm, xốp, có thể bóc thành từng dải, cành dài. Lá mọc so le, cuống ngắn, hình mác nhọn, dày, gân lá hình cung. Hoa tự bông dài ở ngọn cành, hoa nhỏ màu ngà. Quả nang nằm trên đế hoa tồn tại, Quả có khi còn lại trên cây rất lâu mới rụng.

Đặc điểm dược liệu

Cành mang lá màu xám nhạt, phiến lá hình mác nhọn, cứng, giòn, dài 6 - 12cm, rộng 2 - 3cm. Các gân chính chạy dọc theo lá, gân phụ kết hợp với gân chính tạo thành mạng, vò ra có mùi rất thơm, vị hơi cay.

Đặc điểm vi phẫu

Vi phẫu lá tràm :

Phần gân giữa: Gân lá mặt trên và mặt dưới hơi lồi. Biểu bì trên và biểu bì dưới cấu tạo bởi những tế bào rất nhỏ xếp thành hàng, biểu bì có lớp cutin dày, có nhiều lỗ khí. Mô dày gồm những tế bào thành dày xếp sát biểu bì trên và biểu bì dưới. Hai cung sợi bao quanh phía trên và phía dưới bó libe - gỗ. Sợi có thành dày hoá gỗ, khoang tế bào hẹp. Libe bao quanh gỗ, libe thường bị cung sợi chia thành ba phần, cung libe bao dưới phần gỗ, và hai đám libe ở trên phần gỗ. Gỗ cấu tạo bởi các mạch gỗ xếp thành hàng trong mô gỗ.

Phần phiến lá:

Biểu bì trên và biểu bì dưới cấu tạo bởi những tế bào rất nhỏ xếp thành hàng đều đặn, biểu bì có lớp cutin dày, có nhiều lỗ khí. Mô giậu có cả ở hai mặt lá gồm khoảng hai lớp xếp đứng vuông góc với biểu bì. Tế bào mô mềm có kích thước lớn, thành mỏng, trong mô mềm rải rác có các tế bào mô cứng hình đa giác. Trong mô mềm, đặc biệt phần sát mô giậu có các túi tiết tinh dầu.

 Hình 2.3.9. Vi phẫu lá Tràm

1. Cutin; 2. Biểu bì trên; 3. Mô mềm giậu; 4. Canxi oxalat hình khối; 5. Mô khuyết; 6. Mô cứng; 7. Túi tiết tinh dầu; 8. Libe; 9 gỗ. 10 Libe; 11. Đám sợi; 12. Mô dầy; 13. Biểu bì dưới; 14. Lỗ khí.

www.duoclieu.org

Kiểm nghiệm vi học Thiên niên kiện-Homalomena occulta

2.3.8. Thiên niên kiện

Rhizoma Homalomenae occultae

Thân rễ đã phơi hay sấy khô của cây Thiênniên kiện (Homalomena occulta  (Lour.) Schott), họ Ráy (Araceae).

Đặc điểm dược liệu

Thân rễ thẳng hay hơi cong, hình trụ tròn, dài 10 - 30cm, đường kính 1 - 2cm. Thể chất cứng, chắc, có nhiều xơ (sợi). Mặt ngoài màu nâu nhạt, nâu sẫm, có nhiều vết nhăn dọc và nhiều vết rễ con. Mặt bẻ màu nâu hồng, có nhiều sợi vàng ngà, lởm chởm như những mũi kim. Mùi thơm đậm, vị cay.

Đặc điểm vi phẫu

Mặt cắt thân rễ tròn. Từ ngoài vào trong có: Lớp bần gồm nhiều hàng tế bào hình chữ nhật xếp thành dãy đồng tâm và xuyên tâm. Mô mềm vỏ cấu tạo bởi nhiều tế bào thành mỏng xếp lộn xộn. Trong mô mềm có nhiều tinh thể calci oxalat hình cầu gai thỉnh thoảng có calci oxalat hình kim. Đám sợi tròn rải rác trong mô mềm. Các bó libe - gỗ rải rác trong mô mềm, cấu tạo bởi các mạch gỗ bao xung quanh thành vòng tròn hay chỉ một phía, libe ở giữa. Túi chứa tinh dầu

 Hình 2.3.8. Sơ đồ tổng quát thân rễ Thiên niên kiện

1. Lớp bần; 2. Mô mềm; 3. Tế bào tiết; 4. Sợi; 5. Bó libe gỗ; 6. Tinh thể canxi oxalat hình cầu gai.

www.duoclieu.org

Kiểm nghiệm vi học dược liệu Quế-Cinnamomum cassia

2.3.7. Quế

Cortex Cinnamomi

Vỏ thân hoặc vỏ cành đã chế biến và phơi khô của cây Quế  (Cinnamomum cassia Presl.) hoặc một số loài Quế khác (Cinnamomum spp.), họ Long não (Lauraceae).

Mô tả cây

Cây to, cao 10 - 20m. Vỏ thân nhẵn. Lá mọc so le, có cuống ngắn, cứng và giòn, đầu nhọn hoặc hơi tù, có 3 gân hình cung. Mặt trên lá xanh sẫm bóng. Hoa trắng mọc thành chùm xim ở kẽ lá hoặc đầu cành. Quả hạch, hình trứng, khi chín màu nâu tím, nhẵn bóng. Toàn cây có tinh dầu thơm, nhất là vỏ thân.

Đặc điểm dược liệu

Vỏ cuộn tròn dài 25 - 30cm, rộng khoảng 3 cm, dày 0,2 - 0,3cm, mặt ngoài màu nâu đến nâu xám, sần sùi, mặt trong màu nâu thẫm, nhẵn dễ bẻ gẫy. Mùi thơm, vị cay ngọt.

Đặc điểm vi phẫu

Mặt cắt thường có hình vành khăn, từ ngoài vào trong có: Lớp bần gồm những tế bào hình chữ nhật xếp thành dãy hướng tâm và li tâm, có nhiều chỗ bị bong ra. Mô mềm vỏ các tế bào có thành mỏng, ở gần lớp bần có nhiều tế bào thành dày hoá gỗ đứng riêng lẻ hoặc từng đám 2 - 3 tế bào, rải rác có các tế bào chứa tinh dầu  và tế bào chứa chất nhầy. Vòng mô cứng liên tục hoặc gián đoạn gồm những tế bào có thành dày hơn và khoang hẹp hơn so với các tế bào hoá gỗ ở mô mềm vỏ. Libe cấp hai phát triển nhiều, có những tia ruột từ 1 - 3 dãy tế bào ngăn cách libe ra thành từng bó hình nón, các tế bào tia ruột chứa nhiều tinh thể calci oxalat hình kim. Trong libe có rải rác những tế bào chứa tinh dầu, tế bào chứa chất nhầy và những sợi riêng lẻ có tiết diện vuông, có thành dày với các vân tăng trưởng đồng tâm. Tầng phát sinh libe - gỗ. 

Hình 2.3.7a: Vi phẫu Vỏ thân Quế

  1. Bần; 2. Mô mềm vỏ; 3. Tế bào chứa chất nhày; 4. Đám tế bào mô cứng; 5. Sợi; 6. Tế bào chứa tinh dầu; 7. Libe; 8. Tia ruột/

Đặc điểm bột dược liệu

Bột màu nâu sẫm, mùi thơm, vị cay. Soi dưới kính hiển vi thấy: Tinh thể calci oxalat hình kim dài khoảng 0,02 - 0,03mm (1). Hạt tinh bột hình tròn, kích thước khoảng 0,005 - 0,01mm, rốn hạt thường phân nhánh (2). Sợi dài khoảng 0,3 - 0,5mm, thành dày, đứng riêng lẻ hoặc tập trung thành bó (3). Tế bào mô cứng thành dày, có ống trao đổi rõ, đứng riêng lẻ hoặc thành đám (4, 5). Các mảnh mang màu nâu đỏ. Mô mềm chứa tinh bột (Hình 2.3.7b).

Hình 2.3.7b: Một số đặc điểm bột vỏ Quế

1. Bần; 2. Mảnh biểu bì và mô mềm có tinh bột; 3. Sợi; 4. Tế bào cứng; 5. Tinh bột; 6. Tế bào chứa chất nhày; 7. Tinh thể canxi oxalat hình kim

Ghi chú     

Cành quế nhỏ cũng được dùng với tên Quế chi.

www.duoclieu.org

Kiểm nghiệm vi học Long não-Cinnamomum camphora

2.3.6. Long não

Dược liệu dùng là lá, thân, cành cây Long não (Cinnamomum camphora Nees. et Eberm.), họ Long não (Lauraceae).

Đặc điểm vi phẫu

Vi phẫu lá

Phần gân lá: Gân lá lồi cả trên và dưới. Biểu bì trên và biểu bì dưới cấu tạo bởi một hàng tế bào nhỏ, thành phía ngoài hoá cutin. Sát biểu bì là mô dày gồm 2 - 3 lớp tế bào hình trứng thành dày. Mô cứng cấu tạo từ các tế bào thành dày hoá gỗ tạo thành hai cung trên và dưới bao quanh bó libe - gỗ gân chính. Cung mô cứng phía trên liên tục, cung dưới chia thành từng bó nhỏ. Cung libe chia thành các bó nhỏ tương ứng với các bó mô cứng. Gỗ gồm các mạch gỗ xếp liên tục thành hàng cách nhau 1 - 3 lớp tế bào. Mô mềm gồm 2 - 4 lớp  tế bào thành cellulose, hình trứng.

Phần phiến lá: Biểu bì trên có các tế bào kích thước lớn, thành ngoài hoá cutin, biểu bì dưới tế bào nhỏ như ở phần gân lá. Mô giậu gồm 2 - 3 lớp tế bào xếp đứng vuông góc với biểu bì trên. Trong phần gân lá cũng như phiến lá có nhiều túi chứa tinh dầu.

 Hình 2.3.6: Sơ đồ tổng quát vi phẫu lá Long não

1. Biểu bì; 2. Hậu mô; 3. Nhu mô; 4. Tế bào tiết tinh dầu; 5. Nhu mô khuyết; 6. Mô cứng; 7. Libe; 8 Nhu mô; 9. Gỗ

www.duoclieu.org

Kiểm nghiệm vi học-Hương phụ-Cyperus rotundus

2.3.5. Hương phụ

Rhizoma Cyperi

Thân rễ đã loại bỏ rễ con và lông, phơi hay sấy khô của cây Hương phụ vườn (Cyperus rotundus L.), hoặc cây Hương phụ biển (Cyperus stoloniferus Retz.), họ Cói (Cyperaceae).

Mô tả cây

Cỏ sống lâu năm, cao 20 - 30cm. Thân rễ phình lên thành củ ngắn, thịt màu nâu đỏ, thơm. Lá nhỏ hẹp, dài, một gân, có bẹ. Hoa nhỏ, mọc thành hình tán màu nâu đỏ ở ngọn thân. Quả 3 cạnh, màu xám.

Đặc điểm dược liệu

Thân rễ hình thoi dài 1 - 3,5cm, đường kính 0,5 - 1cm, mặt ngoài màu nâu sẫm hay màu đen, có nhiều nếp nhăn dọc và đốt ngang, ở một số đốt có lông cứng màu nâu hay đen và nhiều vết tích của rễ con. Mặt cắt ngang thấy rõ phần vỏ màu hồng nhạt, trụ giữa màu nâu sẫm.

Đặc điểm vi phẫu

Mặt cắt thân rễ gần tròn. Từ ngoài vào trong có: Biểu bì cấu tạo từ một lớp tế bào nhỏ xếp đều đặn. Dưới biểu bì có một số lớp tế bào thành hoá gỗ, trong lớp này rải rác có các sợi hạ bì xếp thành đám, cách quãng đều nhau. Mô mềm vỏ gồm những tế bào thành mỏng xếp lộn xộn, rải rác có các tế bào chứa tinh dầu. Nội bì cấu tạo bởi những tế bào nhỏ xếp nối tiếp thành vòng. Trụ bì gồm một lớp tế bào hình chữ nhật thành mỏng xếp sát nội bì. Mô mềm ruột cấu tạo từ những tế bào tròn, to và có các tế bào chứa tinh dầu. Trong mô mềm vỏ và mô mềm ruột có các bó libe - gỗ. Mỗi bó có các mạch gỗ xếp kế tiếp nhau tạo thành vòng bao bên ngoài và libe ở phía trong, các bó libe - gỗ phân bố chủ yếu ở mô mềm ruột, và rải rác trong mô mềm vỏ.

Hình 2.3.5a: Sơ đồ tổng quát và Vi phẫu chi tiết thân rễ Hương phụ

1. Biểu bì; 2. Đám sợi; 3. Hạ bì; 4. Nhu mô vỏ; 5. Bó libe gỗ ngoài; 6. Nội bì; 7. Trụ bì; 8. Bó libe gỗ trong; 9. Tủy;

Đặc điểm bột dược liệu

Bột màu nâu đến nâu đỏ, mùi thơm, vị hơi đắng, hơi cay. Soi dưới kính hiển vi thấy: Những mảnh mô mềm mang những tế bào có chất tiết màu vàng cam hay các tế bào cứng (2). Hạt tinh bột thường kết thành từng khối (3). Sợi kết thành từng bó (5). Các tế bào tiết được bao quanh bởi các tế bào đặc biệt (3). Các mảnh mạch thường là mạch mạng, mạch vạch (6). Các tế bào cứng hình dạng khác nhau, có thành dày và các ống trao đổi rõ (Hình 2.3.5b).
 Ghi chú

Hương phụ còn được gọi là Củ gấu, Củ gấu biển, Củ gấu vườn, tránh nhầm với vị thuốc Ô đầu cũng có tên gọi Củ gấu.

Hình 2.3.5b. Một số đặc điểm bột Hương phụ

1. Tinh bột; 2.Tế bào cứng;

3. Tế bào bài tiết; 4. Mảnh mạch; 5. Sợi; 6. Mảnh mạch

www.duoclieu.org